Çeper Eser

Çeper Eser

Türkmen edebiýaty iň gadymy edebiýatlaryň biridir. Ol özüniň taryhyny gadymy zamanlardan alyp gaýdýar. Türkmen edebiýaty bizi gadymy zamanlardan başlap, şu günlere çenli halkyň ýaşaýşy, durmuşy, dürli wakalara gatnaşyşy, gahrymançylyklary, pajygaly ýagdaýlary, arzuw-islegleri, bagtly-şatlykly durmuşlary bilen bizi tanyş edýär. Halkyň döreden şahyrana eserleri: “Gorkut ata”, “Oguznama” , “Kowusnama”, ”Görogly” , “Şasenem-Garyp” ýaly onlarça eposlardyr, dessanlar köp asyrlar mundan öňki gahrymançylykly, durmuşy, taryhy wakalary habar berýär. -Türkmen halky öz taryhyny gadym zamanlardan alyp gaýdýan edebiýatyň has ösen döwri orta asyrlardyr. Bu asyrlarda Orta Azyýada Mahmyt Kaşgary “Diwany- Lügat et-türk” , Abu Abdylla Muyzzi (1047- 1127), Omar Haýýam (1048- 1122), Sanjar (1083-1157) “Seljuknama”, Hoja Ahmet Ýasawy (1103-1166) , Aly “Kyssaýy-Ýusup” (1233), Mahmyt Pälwan (1247-1326), Ahmet Burhaneddin Siwasly (1345-1398) Horezm1i “Muhabbetnama” (1353), Seýit Nesimi (1370-1417), Alyşir Nowaýy (1441-1501) ,Wepaýy “Rownakyl yslam” (1464) , Muhammet Fizuly (1500-1563), Muhammet Baýramhan (1505-1561). Abdyrahym Baýramhan ogly (1556-1626), Berhudar Türkmen “Ragna we Zyba” Garaja oglan (1606-1679) ýaly beýik şahyrlar ýaşap, öz eserleri bilen dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyny baýlaşdyrypdyrlar. Orta, asyrlaryň iň görnükli meşhur yazyjylarynyň biri Muhammet Baýramhandyr. Ol diňe bir şahyr, bagşy-sazanda däl-de , Hindistanda Mongollar köşgüniň baş weziri , harby serkerde-”Han- hanan” hem bolupdyr. Baýramhanyň türki, pars, urdy dillerinde ýazan goşgulary asyrlar geçip, biziň döwrümize ýetipdir.

XVIII asyr türkmen edebiýatynyň özboluşly ösen döwrüde ýaşan görnükli, öňde görüji pikirli söz ussatlary:“Döwletmämmet- Azadynyň (1700-1760) “Wagzy-azat” , “Magtymguly-Pyragynyň” (1733-1783) graz'danlyk Lirikasy, Nurmuhamet-Andalybyň (1710-1770) “leýli-Mejnun”, “Ýusup-Züleýha” , “Oguznama” , Abdylla -žabendänin (1720 -1800) , “Gül “ Bilbil”, “žabährem” , Syýahatnama , “Ĺžeýdaýynyň (1730 -1800 )” , “Gül-Senuber” Mahmyt Gaýybynyň (1734-1800) , “Otuz iki tohum kyssasy” , Gurbanaly Magrupynyň (1740-1810) “Seýpelek-Medhaljemal” , “Döwletýar”, “Ýusup-Ahmet” , “Aly beg-Baly beg” ýaly eserleri türkmen edebiýatyny , dilini we medeniýetini biçak ösdürýär. XVIII asyr türkmen edebiýatynda agzybirlik, il-ýurdy söýmek we ony goramak , bir bitewi döwlete birleşmek , mertlik , batyrlyk , wepalylyk , ar-namysly bolmak “ baş temalar suratlandyrylan.Çeper edebiýatda milli özboluşlylyk , täze mazmunly poeziýa , realistik ugur , progressiw ideýalar has aýdyň duýulýar.

XIX asyrda türkmen edebiýaty döwrebap ösüş ýoluny geçýär. Bu döwrüň türkmen edebiýatynda XVIII asyrda düýbi tutulan esasy temalar, progressiw ösdürilýär , kämilleşdirilýär.

XIX asyrda özleriniň dürdäne eserleri bilen külli türkmene özüni tanadan klassyk şahyrlar: Mämmetweli Kemine, Seýitnazar Seýdi, Gurbandurdy Zelili , Mollanepes , Annagylyç Mätäji we başgalar ýaşapdyr. Bu talantly şahyrlaryň durmuşy dogruçyl beýan edýän , zähmetkeşiň duýgy-dünjesini, ýürek owazyny çeper aňladýan goşgulary ýüreklere teselli berip, dilden -dile geçip gelipdir.

XIX asyrda türkmen topragy dürli taryhy wakalaryň şaýady bolupdyr. Muny Abdy Setdar Kazynyň “Jeňnama” (Tekeleriň uruş-kyssa kitaby) poemasy tassyklaýar. “Jeňnama” (1862) poemasynyň üsti bilen beýik akyldar Magtymgulynyň türkmen tirelerini birleşdirmek , bir bitewi türkmen döwletine-ýeňilmez güýje öwürmek baradaky progressiw ideýlarynyň XIX asyrda durmuşa geçip başlandygyny açyk aňýarys.

XX asyryň başyndaky (1900-1917) türkmen edebiýatynyň taryhyny Döwletmämmet Balgyzyl , Molladurdy , Baýram şahyr , Körmolla, Durdy Gylyç ýaly halk arasynda giňden tanalan şahyrlar bezeýär . Bu şhyrlar öz eserlerini , esasan durmuşy , sosiyal deňsizlik temalarda düzüp, türkmen edebiýatyna öz goşantlaryny goşupdyrlar.

Türkmen sowet edebiýaty (1917-1990) özüniň döreýiş we ösüş başlangyjyny beýik Oktýabr Sosialistik rewolýusiýasynyň ýeňşinden alýar. Onuň döreýiş we ösüş prosesi ýurdumyzdaky sosiýalistik durmuş ajaýyp söz ussatlarynyň -ýazyjy -şahyrlaryň: Mollamurtuň, Berdi Kerbabaýewiň Ata Gowşudowyň, Agahan Durdyýewiň, Oraz Täçnazarowyň, Hydyr Derýaýewiň, Nurmyrat Saryhanowyň, Ata Salyhyň, Aman Kekilowyň, Gara Seýitliýewiň, Towşan Esenowanyň, Kerim Gurbannepesowyň we başgalarynyň döredijilik talanty bilen berk baglanyşýar. Türkmen Sowet edebiýaty geçen taryhy döwrüň içinde tema, ideýa-çeper-çilik janr taýdan has ösýär we kämilleşýär. Onuň taryhyny Beýik Oktýabr, W.Ý.Lenin, partiýa, türkmen halkynyň geçen taryhy -rewolýusiýon ýoly, beýik watançylyk urşunda sowet halkynyň beýik Ýeňşi, parahatçylyk, halklaryň dostlygy, Sowet adamsy we onuň zähmet hem ahlak sypatlary barada ýazylan ýüzlerçe çeper, şahyrana eserler bezeýär .

Jemi 35 kitap tapyldy
Perman
Ata Gowşudow, 1989
0 Ses
(Ata Gowşudow-Perman) Ýazyjy Ata Gowşudowyň “Perman” romanynyň ykbaly  çylşyrymly...
Teke gyzy Tatýana
Ata Atajanow, 1987
0 Ses
(Ata Atajanow-Teke gyzy Tatýana) Goşgular ýygyndysy
Sen bir söz diý
Aşyr Hanow
0 Ses
(Aşyr Hanow-Sen bir söz diý) Goşgular ýygyndysy
Kiçijik şazada
Antuan de Sent-Ekzüperi
0 Ses
(Antuan de Sent-Kiçijik şazada) «Kiçijik şazada» — beýik fransuzýazyjysy Antuan de...
Uruş döwrüniň oglany
Anna Paýtyk
0 Ses
(Anna Paýtyk-Uruş döwrüniň oglany) Iňňän uzakda, Garagumuň eteginde, Murgap derýasynyň...
Arkadagym agtyklar
Anna Paýtyk
0 Ses
(Anna Paýtyk-Arkadagym agtyklar) ...Diýseler, diýibersinler. Men-ä dünýä-de ukudan...
Aldanan möjek
2009
0 Ses
(Aldanan möjek) Çagalar üçin kitap Kitap skaner görnüşinde
Akhunlar
0 Ses
(Akhunlar) Toplan we terjime eden: Ş. Suwtyýew Terjimeler we gollanmalar, çeşmeler...
Ak ýelken
Agageldi Allanazarow, 2008
0 Ses
(Agageldi Allanazarow-Ak ýelken) Çeper edebiýat näme? Edebi zehin näme? Wagt geçýär,...
Gamgyn bolma
Aid al-Karni
0 Ses
(Aid al-Karni-Gamgyn bolma) Terjime eden: Rahmet Gylyjow Häzirki zaman arap dünýäsinde...
Magrupy Goşgular
Gurbanaly Magrupy, 1991
0 Ses
Magrupy (1734 — 1810) Magrupy Ahalda dogulýar we ýemreli türk menleriniň magruflar...
Şanama
Abulkasym Ferdewsi, 1962
0 Ses
( Abulkasym Ferdewsi-Şanama-1962 ) Kitap skaner görnüşinde
Şejereýi Teräkime
Abulgazy Bahadur han
0 Ses
(Abulgazy Bahadur han-Şejereýi Teräkime) Abulgazy Bahadur ( 1603一1664 ) hanyň bu...
Nejep oglan
Halk dessany, 1977
0 Ses
(Nejep oglan-Dessany) Çapa Taýýarlanlar: K. Seýitmyradow Redaktor: D. Haldurdy Sözbaşy...
Könelmeýän söz
Kakajan Ataýew, 1991
0 Ses
(Kakamyrat Ataýew-Könelmeýän söz) Salam okyjy! Eliňi ber! Görüşeli! Hawa, biziň özara...
Eziz han hakda hakykat
Rahym Esenow, 1992
0 Ses
(Rahym Esenow-Eziz han hakda hakykat) Terjime eden: N.Hojageldiýew Eziz han kim...
Kerbabaýew-Saýlanan eserler
Berdi Kerbabaýew, 1992
0 Ses
(Berdi Kerbabaýew- Saýlanan eserler) «Boljak oglan bolşundan belli» diýlen nakyl,...
Şükür bagşy
Nurmyrat Saryhanow, 1961
0 Ses
(Nurmyrat Saryhanow- Şükür bagşy) Nurmyrat Saryhanow bu onçakly uly bolmadyk...
Mollanepes Goşgular
Mollanepes, 1991
0 Ses
Mollanepes (1810 — 1870) Nepes Kadyrberdi Maryda, wekilleriň ýazy taý pasynda...
Zelili Goşgular
Gurbandurdy Zelili, 1991
0 Ses
Zelili (1780 — 1852) Zelili gökleň taýpasynyň gerkez tiresinden bolup, Gürgen...
Magtymguly Goşgular
Magtymguly, 1991
0 Ses
Magtymguly (1733 – 1798) Ol Gürgen derýasynyň boýunda, Kümmethowuz dan gündogarda...
Mätäji Goşgular
Annagylyç Mätäji, 1991
0 Ses
Mätäji (1824 – 1884) Mätäji Aşgabadyň eteginde, gür baga bürenip oturan Köşi...
Kemine Goşgular
Mämmetweli Kemine, 1991
0 Ses
KEMINE (1770 – 1840) Şahyr Saragtda, togtamyşlaryň wekil, onuň- da ýusuplar diýen...
Seýdi Goşgular
Seýitnazar Seýdi, 1991
0 Ses
SEÝDI (1775 – 1836) Seýdi Lebap boýunda, Garabekewüliň Lam ma obasynda dogulýar. Ol...
Sahypadaky kitap sany: